Internationale Jazzdag: de geschiedenis van een genre dat zichzelf blijft vernieuwen

Om te begrijpen waar jazz vandaan komt, trekken we naar New Orleans aan het einde van de 19e eeuw. Als kruispunt van Afrikaanse, Creoolse, Franse en Caribische culturen bruist de stad in Louisiana van de muziek. Op Congo Square, in het huidige Louis Armstrong Park, kwamen tot slaaf gemaakte mensen elke zondag samen om te dansen en hun trommels te laten klinken. Deze polyritmes uit West-Afrika en het Caribisch gebied zouden de muziek die enkele decennia later ontstond diepgaand voeden.

Aan dat ritmische erfgoed voeg je de work songs toe die op de katoenvelden werden gezongen, de negro spirituals uit de baptistenkerken, de blues met zijn beroemde « blue notes », en de ragtime, die gesyncopeerde muziek die ontstond op de piano's in saloons. Voeg daar de straatfanfare aan toe die bruiloften en optochten opluisterde, en je krijgt de perfecte voedingsbodem: een dialoog tussen Afrika en Europa, tussen straat en salon, tussen geschreven en geïmproviseerde muziek.

Het is onmogelijk om over de oorsprong van jazz te spreken zonder Charles « Buddy » Bolden te noemen. Deze Afro-Amerikaanse cornettist, actief tussen 1895 en 1906, wordt beschouwd als de eerste gedocumenteerde echte jazzmuzikant. Volgens de legende kon je hem van meerdere straten afstand horen spelen. Zijn belangrijkste innovatie: de Big Four, een ritmische verschuiving die de militaire mars doorbreekt door de vierde tel te accentueren. Het is de overgang tussen de afgemeten stap van een fanfare en de swing van een dans. Revolutionair.

Een historische tragedie: geen enkele opname van Bolden is bewaard gebleven. De muzikant krijgt in 1907 te maken met een psychische aandoening en brengt de rest van zijn leven door in een psychiatrisch ziekenhuis. Maar zijn invloed stroomt door in de hele volgende generatie, van King Oliver tot Sidney Bechet, en ook bij ene Louis Armstrong.

In 1917 dwingt de sluiting van de rosse buurt van Storyville muzikanten om naar het noorden te trekken. Chicago wordt hun nieuwe speelterrein, gevolgd door New York. Daar verandert Louis Armstrong de jazz: met zijn Hot Five en Hot Seven plaatst hij de virtuoze solist op de voorgrond en bedenkt hij een solotaal die de hele 20e eeuw zou kenmerken.

In de jaren 30 en 40 viert swing hoogtij, met big bands en overvolle dansvloeren. Duke Ellington, Count Basie, Benny Goodman, Ella Fitzgerald en Billie Holiday worden wereldsterren. Jazz is nu de dominante populaire muziek in Amerika.

Na de Tweede Wereldoorlog vindt een groep jonge muzikanten swing te braaf. In de club Minton’s Playhouse in Harlem bedenken Charlie Parker op altsaxofoon, Dizzy Gillespie op trompet en Thelonious Monk op piano de bebop: duizelingwekkende tempi, verwrongen harmonieën, virtuoze improvisaties. Jazz verlaat de dansvloeren om een muziek van concentratie te worden, bijna academisch.

Dan verschijnt Miles Davis, de architect met duizend gezichten. In 1949 legt hij met Birth of the Cool de basis voor cool jazz: zachte klanken, verfijnde arrangementen, het complete tegenovergestelde van de vurigheid van bebop. Tien jaar later luidt Kind of Blue (1959) de modale jazz in en wordt het een van de bestverkochte albums uit de geschiedenis. Later opent Bitches Brew (1970) de deur naar jazz fusion door rock, funk en elektrische instrumenten te integreren. Drie revoluties voor één man.