- De sitar is een getokkelde luit afkomstig uit Noord-India, gemaakt van een kalebas en een lange hals van teak.
- Hij heeft tot wel 21 snaren (melodisch + sympathiek) en verplaatsbare fretten die een unieke expressiviteit mogelijk maken.
- Ravi Shankar en George Harrison brachten de sitar in de jaren 60 wereldwijd onder de aandacht.
- Tegenwoordig maken elektrische gitaar-sitars en effectpedalen het mogelijk om deze oosterse klanken te verkennen zonder je gitaar te verlaten.
De eerste keer dat ik die lagen van sympathieke snaren hoorde resoneren op een Beatles-plaat, duurde het even voordat ik begreep waar dat geluid vandaan kwam. Hypnotiserend, bijna onwerkelijk — en toch was het een akoestisch instrument. De sitar, met zijn herkenbare silhouet, neemt de luisteraar meteen mee naar een andere wereld. Symbool van de Hindoestaanse klassieke muziek, wist hij grenzen te overstijgen en een plek te veroveren in de psychedelische rock. Een terugblik op een fascinerend instrument, tussen Indiase traditie en poprevolutie.
De oorsprong van de sitar: tussen Perzië en India
Het woord sitar komt uit het Perzisch sehtar, letterlijk “drie snaren”. De legende schrijft de uitvinding toe aan de soefipoëet Amir Khusrau in de 13e eeuw, maar historici zien het eerder als een geleidelijke evolutie vanuit langehalsluiten uit Centraal-Azië, gecombineerd met de Indiase traditie van de veena.
De sitar bloeide op in Delhi in de 18e eeuw, binnen de kringen van het Mogolhof. Hij begeleidde aanvankelijk de amusementsdans (nautch) voordat hij werd omarmd door klassieke muzikanten. In de 19e eeuw groeide hij in formaat, werden er sympathieke snaren (tarafs) toegevoegd en werd hij het koningin-instrument van de khyal, de dominante vocale stijl van de Hindoestaanse muziek.
Er zijn twee grote moderne sitarscholen: die van Ravi Shankar (gharana van Maihar), gericht op ritmisch spel en een rijk orkestrale klank, en die van Vilayat Khan (gharana van Imdadkhani-Etawah), die de voorkeur geeft aan een vocale stijl (gayaki ang) met expressieve bends. Elke school gebruikt een iets andere sitar qua grootte, aantal snaren en stemming.
Anatomie van een bijzonder instrument
Stel je een gigantische luit voor van ongeveer 1,20 m lang. De klankkast (tumba) is uit een grote gedroogde kalebas gesneden. De hals, lang en hol, is gemaakt van Birmese teak of tun-hout. Sommige modellen hebben een tweede kalebas bovenaan de hals als extra resonator.
Wat de sitar zo bijzonder maakt qua klank is de complexiteit van de snaren:
- 6 tot 8 hoofdstrengen (melodisch en drone), bevestigd op een vlakke brug van ivoor of bot
- 11 tot 13 sympathieke snaren (tarafs), gespannen onder de hoofdstrengen en die resoneren
- Gebogen en verwijderbare fretten (pardahs), vastgezet met zijden draad, die je verplaatst afhankelijk van de raga die gespeeld wordt
Het resultaat? Die beroemde harmonische buzz (jawari genoemd) die de sitar zijn zo herkenbare klankkleur geeft. Elke gespeelde noot laat een halo van resonanties trillen — een effect dat uniek is in de wereld van snaarinstrumenten.
De sitarspeler zit gekruist op de grond, het instrument geklemd tussen de rechterelleboog en de voet. Hij gebruikt een metalen plectrum genaamd mezrab, gedragen op de rechterwijsvinger, om de snaren heen en weer te plukken. De linkerhand trekt de snaren zijwaarts over de fretten om bends te maken die meer dan een halve octaaf kunnen bedragen — veel meer dan op een akoestische gitaar mogelijk is!
Speeltechnieken: een wereld van versieringen
De techniek van de sitar heeft niets te maken met die van de gitaar. De meend is het equivalent van de bend: de sitarspeler duwt de snaar zijwaarts over de gebogen fret om van de ene noot naar de andere te glijden. De krintan lijkt op de pull-off van gitaristen. En de flat stroke bestaat uit het licht aanraken van de sympathieke snaren tegelijk met de hoofdnoot om een waterval van resonanties te creëren. Dit alles vergt jaren oefening — het is een van de moeilijkste instrumenten ter wereld.
Toen de sitar het Westen veroverde
Het is onmogelijk over de sitar te praten zonder Ravi Shankar te noemen. Geboren in Benares in 1920, wijdde deze virtuoos zijn leven aan het internationaal verspreiden van de Indiase klassieke muziek, en reisde hij al in de jaren 50 door Europa en de Verenigde Staten.
Maar het kantelpunt kwam in 1966. George Harrison, gitarist van de Beatles, ontmoette Shankar en werd zijn leerling. Deze onwaarschijnlijke vriendschap veranderde de popmuziek voorgoed. Harrison gebruikte de sitar al op Norwegian Wood in 1965, en later op Love You To (1966) en Within You Without You (1967), twee nummers waarin het instrument centraal staat.
Daarna gebruikte Brian Jones van de Rolling Stones de sitar op Paint It Black (1966), en een hele golf raga rock overspoelde het psychedelische podium. Shankar trad op in Monterey (1967), Woodstock (1969) en het legendarische Concert for Bangladesh (1971), georganiseerd door Harrison zelf. In enkele jaren werd de sitar een symbool van de tegencultuur en muzikale openheid.
Wil je de klanken van de sitar ontdekken zonder te investeren in een traditioneel instrument? De Electro-Harmonix Ravish Sitar pedaal simuleert de sympathieke snaren en het karakteristieke timbre van de sitar rechtstreeks vanaf je elektrische gitaar. Een prima startpunt om deze oosterse texturen te verkennen.
De sitar vandaag: levende traditie en fusie
De dood van Ravi Shankar in 2012 betekende niet het einde van het avontuur. Zijn dochter Anoushka Shankar zet de familietraditie voort en verkent tegelijkertijd fusies met elektronische muziek en flamenco. Niladri Kumar verlegt de grenzen door zijn sitar aan effectpedalen te koppelen en samen te werken met jazzmuzikanten.
Wat de bouw betreft, blijft de traditionele sitar volledig met de hand gemaakt door ambachtslieden die hun vakmanschap over generaties doorgeven. Maar de markt biedt ook alternatieven voor nieuwsgierige gitaristen: elektrische gitaar-sitars zoals de Danelectro Sitar RDC, een heruitgave van het model uit de jaren 60, waarmee je de kenmerkende twang kunt herbeleven met het comfort van een elektrische gitaar.
Wil je de sitarklanken testen zonder je vertrouwde speelstijl te veranderen? De Danelectro Baby Sitar heeft een compact formaat met 6 snaren gestemd als een gitaar en een Gotoh Sitar brug die de typische buzz van het Indiase instrument reproduceert. Ideaal om een exotisch kleurtje aan je composities toe te voegen zonder jarenlange studie.
Een instrument tussen twee werelden
De sitar is het verhaal van een brug tussen Oost en West. Van de hoven van de Mogolkeizers tot de Abbey Road-studio’s, dit instrument bewees dat muziek geen grenzen kent. Of je nu gitarist bent op zoek naar nieuwe texturen of gewoon nieuwsgierig, de sitar heeft nog veel te bieden. Je hoeft alleen maar goed te luisteren.
