- De handpan stamt rechtstreeks af van de Hang, gecreëerd in 2000 in Bern door Felix Rohner en Sabina Schärer (bedrijf PANArt).
- Hij put zijn roots uit de Trinidadiaanse steelpan en het Indiase idiofoon, de ghatam.
- De term ‘handpan’ dook rond 2007 op als generieke naam voor kopieën van de Hang, een geregistreerd merk.
- PANArt heeft de productie van de Hang in 2013 stopgezet, waardoor het veld vrijkwam voor een heel leger onafhankelijke bouwers.
Een kristalhelder, bijna vloeibaar geluid dat in de lucht lijkt te zweven zonder dat je weet waar het vandaan komt: wie een handpan voor het eerst hoort, vergeet het nooit meer. Je vraagt je onwillekeurig af hoe een simpele met de hand gehamerde stalen schaal zoiets omhullends kan voortbrengen. En dan komt de tweede vraag, die je zo vaak hoort: ‘maar waar komt dat ding eigenlijk vandaan?’ Het antwoord is verrassend: niet uit een eeuwenoude traditie, maar uit een Zwitsers atelier, aan het begin van de jaren 2000. De handpan is nauwelijks vijfentwintig jaar oud. Het verhaal van de geboorte van een muzikaal buitenbeentje dat de wereld in recordtijd heeft veroverd.
Voor de handpan was er de steelpan
Om te begrijpen waar de handpan vandaan komt, moet je een omweg maken via het Caribisch gebied. In de jaren 1930-40, op Trinidad en Tobago, veranderden muzikanten verlaten olievaten in gestemde instrumenten: de steelpan (of steel drum) was geboren. De bodem van het vat werd ingehamerd om zones te creëren die op precieze toonhoogtes resoneren. Dit is de directe technische voorloper van onze handpan.
Alleen wordt de steelpan met stokjes gespeeld, op een standaard, en klinkt hij helder, percussief en feestelijk. Dat heeft niets te maken met de zachte, omhullende klank van de handpan. De ontbrekende schakel zou duizenden kilometers verderop opduiken, in een atelier in Bern, Zwitserland.
Felix Rohner, een van de twee bedenkers van de Hang, was al sinds de jaren 1970 zelf bouwer en stemmer van steelpans in Bern, voor hij in 1993 het bedrijf PANArt oprichtte. De handpan is dus niet ontstaan uit een plotselinge ingeving, maar uit decennia met de hamer in de hand.
De geboorte van de Hang: Bern, jaar 2000
Het keerpunt komt in november 1999. De Zwitserse percussionist Reto Weber stapt het PANArt-atelier binnen om zijn steelpan te laten herstemmen. Terloops gooit hij een idee op tafel bij Felix Rohner en Sabina Schärer: hij droomt van een instrument in plaatmetaal dat je direct met de handen kunt bespelen. Hij laat hen ook de ghatam zien, een terracotta pot uit Zuid-India die met blote handen wordt bespeeld.
De vonk is geslagen. Spontaan krijgen de twee het idee om twee halve schalen van hun eigen staal samen te voegen, het Pang (een genitreerd staal, verrijkt met stikstof, dat PANArt al vanaf het midden van de jaren 90 ontwikkelde). De ontwikkeling schiet in een stroomversnelling in de loop van het jaar 2000. De eerste prototypes van de Hang komen begin 2001 van de werkbank en worden aan het publiek gepresenteerd op de Musikmesse in Frankfurt, in maart 2001.
De naam ‘Hang’ komt uit het Bernse dialect en betekent zowel ‘hand’ als ‘heuvelflank’. Veelzeggend: een instrument dat je met de handen bespeelt en waarvan de vorm een koepel oproept. De structuur? Twee ingepersте stalen schalen op elkaar gelijmd. Bovenop een centrale toon, de ding, omgeven door zeven of acht toonvelden. Onderaan een glad oppervlak met een gat, de dong, dat dienst doet als resonator (een beetje zoals het klankgat van een gitaar).
Als je net begint, ga dan niet op zoek naar een ‘Hang’: dat is een geregistreerd merk en het instrument wordt niet meer gemaakt. Zoek een handpan in een eenvoudige toonladder (vaak D klein of C groot) — dit zijn de toegankelijkste toonaarden om op te improviseren zonder valse noten.
Van Hang naar handpan: hoe een naam een genre werd
Het succes van de Hang is onmiddellijk en… onbeheersbaar. De vraag explodeert al snel en PANArt wordt overstelpt. Het bedrijf legt strenge aankoopvoorwaarden op (soms moest je een brief schrijven om überhaupt kans te maken er een te bemachtigen). Dat enorme onevenwicht tussen het minuscule aanbod en de wereldwijde vraag wekt uiteraard de nodige hebzucht op.
Overal ter wereld beginnen ambachtslieden hun eigen instrumenten te bouwen, geïnspireerd op de Hang. Maar hoe noem je ze? Omdat ‘Hang’ een beschermd merk is, was er een generieke term nodig. Het is de Amerikaanse fabrikant Pantheon Steel die rond 2007 het woord handpan populair maakt voor zijn eigen creatie. De naam is perfect gekozen: ‘pan’ voor de verwantschap met de steelpan, ‘hand’ voor het bespelen met blote handen.
Tegenwoordig wordt ‘hang’ vaak ten onrechte gebruikt voor elk instrument van dit type. Het is een beetje zoals ‘Frigidaire’ zeggen voor een koelkast of ‘Kleenex’ voor een zakdoekje: het merk is uitgegroeid tot aanduiding voor de hele categorie. Maar technisch gezien is jouw instrument een handpan, geen Hang.
Handpans zijn er in twee grote staalfamilies: genitreerd staal (warme klank, lange sustain, maar gevoelig voor roest) en roestvrij staal (helderder timbre, nog langere sustain en minimaal onderhoud). Voor een eerste instrument dat je overal mee naartoe neemt, is inox vaak de meest zorgeloze keuze.
De wereldwijde explosie van een buitengewoon instrument
In een jaar of vijftien is de handpan van een nichepunt uitgegroeid tot een wereldwijd fenomeen. YouTube en sociale media spelen daarin een grote rol: één video van een muzikant die op straat of voor een prachtig landschap speelt, en de miljoenen views stapelen zich op. Het hypnotische, kalmerende geluid past perfect bij de tijdgeest.
Een paar redenen voor dit verbluffende succes:
- De toegankelijkheid: je hebt geen muziektheorie nodig — de noten zijn gestemd in één toonladder, dus alles wat je speelt klinkt goed.
- Het welzijnsaspect: meditatie, yoga, sound baths… de handpan heeft zijn plek veroverd in de holistische wereld.
- De draagbaarheid: een volwaardig melodisch instrument dat past in een rugtas.
- De esthetiek: deze metalen koepel heeft een futuristische uitstraling die even fascineert als intrigeert.
Wat de bouwers betreft, telt de wereld vandaag honderden ateliers, van grote industriële werkplaatsen tot de eenzame luthier. PANArt heeft van zijn kant de Hang in 2013 stopgezet om zich te wijden aan andere klanksculpturen (Gubal, Hang Bal…). Een hoofdstuk sloot zich, maar het instrument dat zij hadden uitgevonden, had al lang zijn vlucht genomen.
Luister voor je koopt zoveel mogelijk toonladders. De toonaard van een handpan bepaalt voor 80% zijn karakter. We zien regelmatig muzikanten teleurgesteld worden omdat ze een toonladder kozen ‘omdat die beschikbaar was’, en niet omdat die bij hun muzikale wereld paste. Onze selectie handpans en tongue drums omvat de meest gangbare toonaarden om jou te helpen de jouwe te vinden.
En waar staan we nu?
Het instrument blijft evolueren. Roestvrij staal heeft zich grotendeels doorgezet vanwege zijn stemstabiliteit en corrosiebestendigheid, zoals bij de modellen Sela Harmony in Do of de versie Unity gestemd op 432 Hz. Merken breiden hun aanbod aan toonaarden voortdurend uit, van de klassieke D klein tot meer exotische modi voor gevorderde spelers.
We zien zelfs digitale versies opduiken, zoals de Roland Mood Pan MN-10, die het handpanspel simuleert met hoofdtelefoon en meerdere klankkleuren. Het bewijs dat het instrument, vijfentwintig jaar na zijn geboorte in een Bernse werkplaats, zich blijft uitvinden.
Een instrument van gisteren, nu al een legende
Dat is de hele ironie van de handpan: een instrument met zo’n tijdloos geluid dat het oeroud lijkt, terwijl het jonger is dan de meeste nummers op je playlist. Van de Caribische steelpan tot de Indiase ghatam, langs het ambachtelijk vernuft van twee koppige Zwitsers, bundelt hij invloeden uit alle hoeken van de wereld in één stalen koepel. De volgende keer dat je je handen erop legt, weet je dat je speelt op een stukje geschiedenis dat nog steeds geschreven wordt. Klaar om je eerste toonladder te laten klinken?
